MÜKƏMMƏL, YOXSA GÖZƏL?
Bir neçə il əvvəl süni intellektin yaratdığı şəkillər internetin ən böyük sensasiyalarından sayılırdı. Saniyələr ərzində hazırlanan, texniki cəhətdən qüsursuz görünən şəkillər insanları heyrətləndirir, sosial şəbəkələrdə milyonlarla baxış toplayırdı. Hətta bir çoxları hesab edirdi ki, rəssamlıq və dizayn sahəsində insan əməyinə ehtiyac getdikcə azalacaq. Lakin zaman keçdikcə maraqlı tendensiya ortaya çıxdı. İnsanlar bu “mükəmməl” görüntülərdən yorulmağa, daha təbii, daha səmimi və insan əli ilə yaradılan əsərlərə üstünlük verməyə başladılar.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil. Süni intellekt alqoritmləri rəng harmoniyasını, kompozisiyanı və detalları böyük dəqiqliklə bir araya gətirir. Nəticədə, texniki baxımdan qüsursuz əsərlər meydana çıxır. Ancaq sənətin dəyəri yalnız estetik mükəmməlliklə ölçülmür. İnsanlar çox vaxt bir rəsmə, keramikaya və ya əl işinə onun arxasında duran hekayə, hiss və yaradıcı prosesə görə bağlanırlar. Məhz buna görə də bəzi sənətçilər və sənət tənqidçiləri süni intellektin yaratdığı vizualları “çox gözəl, amma ruhsuz” adlandırırlar.
Bu tendensiyanın fonunda Yaponiyanın yüzilliklərə söykənən estetik fəlsəfəsi – “vabi-sabi” yenidən diqqət mərkəzinə gəlir. “Vabi-sabi” mükəmməlliyə deyil, sadəliyə, təbiiliyə və natamamlığın gözəlliyinə dəyər verir. Bu fəlsəfəyə görə, əl ilə hazırlanmış bir fincandakı kiçik çat, taxta səthində zamanın qoyduğu iz və ya rəssamın fırçasından qalan qeyri-bərabər xətt qüsur deyil. Əksinə, onlar əşyanın tarixini, keçdiyi yolu və insan əlinin toxunuşunu göstərən xüsusiyyətlərdir.
Vabi-sabi insanın təbiətin bir hissəsi olduğunu qəbul edir. Heç nə əbədi deyil, heç nə tam mükəmməl deyil və heç nə dəyişməz qalmır. Məhz buna görə də bu fəlsəfə qüsurları gizlətməyi deyil, onları həyatın təbii hissəsi kimi qəbul etməyi öyrədir. Müasir dövrdə bir çox yaradıcı insan və istehlakçı da məhz bu səmimiliyi axtarmağa başlayıb. Onlar üçün vacib olan yalnız nəticə deyil, həm də əsərin necə yarandığı, hansı hekayəni danışdığı və hansı hissləri oyatdığıdır.
Bu yanaşma elmi araşdırmalarla da təsdiqlənir. 2023-cü ildə “Cognitive Research: Principles and Implications” jurnalında dərc olunan tədqiqat göstərib ki, insanlar eyni estetik keyfiyyətə malik iki əsər arasında seçim edərkən insan tərəfindən yaradıldığını bildikləri əsəri daha dəyərli hesab etməyə meyillidirlər. Tədqiqat müəllifləri bunu insanların sənətdə yalnız nəticəni deyil, yaradıcı niyyəti, sərf olunan zəhməti və müəllifin fərdi təcrübəsini də qiymətləndirməsi ilə izah edirlər. Bu nəticələr süni intellekt dövründə “orijinallıq” anlayışını araşdıran başqa elmi icmallarla da üst-üstə düşür. Araşdırmalar göstərir ki, texniki baxımdan yüksək keyfiyyətə malik olsa belə, süni intellektin yaratdığı vizual obyektlərlər müəllifin fərdi baxışını və emosional təcrübəsini əks etdirmək baxımından daha zəif qəbul edilir.
Ziddiyyətli görünsə də, insanı maşından fərqləndirən ən vacib xüsusiyyətlərdən biri məhz səhv etmək qabiliyyətidir. Tarixdə bir çox sənət cərəyanı və hətta elmi kəşflər təsadüflərin nəticəsində yaranıb. Bəzən fırçanın gözlənilməz hərəkəti, yanlış hesablanmış kompozisiya və ya uğursuz hesab edilən bir cəhd tamamilə yeni üslubun başlanğıcına çevrilib. Robotlar və alqoritmlər isə, əsasən, mövcud məlumatlardan istifadə edərək müəyyən qanunauyğunluqları təkrarlayırlar. Onlar şəxsi xatirələrdən, həyat təcrübəsindən və emosional sarsıntılardan ilham almırlar.
Vabi-sabi fəlsəfəsinin verdiyi mesaj təkcə incəsənət üçün deyil, təhsil üçün də aktualdır. Uzun illər ərzində bir çox təhsil sistemləri səhvi uğursuzluq kimi qiymətləndirib. Halbuki müasir pedaqogika göstərir ki, öyrənmənin ən mühüm mərhələlərindən biri məhz səhv etməkdir. Şagird səhv etdikdə səbəb-nəticə əlaqələrini daha yaxşı anlayır, yeni həll yolları axtarır və yaradıcı düşünmək bacarığını inkişaf etdirir. Bu baxımdan, vabi-sabi fəlsəfəsi təhsildə “səhvsiz nəticə” anlayışından daha çox, davamlı inkişaf və öyrənmə mədəniyyətini təşviq edir.
Bu dəyişiklik müəllimin roluna da yeni məna qazandırır. Müasir təhsildə müəllim artıq yalnız bilik ötürən şəxs deyil, şagirdlərdə sual vermək, fərqli yanaşmalar sınamaq, əməkdaşlıq etmək və səhvlərdən nəticə çıxarmaq bacarığını formalaşdıran bələdçidir.
Süni intellektin sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə təhsilin məqsədi də dəyişir. Əgər əvvəllər əsas diqqət məlumatın yadda saxlanmasına yönəlirdisə, indi yaradıcı düşüncə, tənqidi analiz, empatiya və əməkdaşlıq kimi bacarıqlar ön plana çıxır. Çünki məlumat toplamağı və emal etməyi artıq maşınlar da bacarırlar. İnsanı fərqləndirən isə həmin məlumatdan yeni ideyalar yaratmaq və onu həyat təcrübəsi ilə əlaqələndirmək bacarığıdır.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (İƏİT) Təhsil və Bacarıqlar Departamentinin direktoru Andreas Şleyxer də bu fikri dəstəkləyir. Onun sözlərinə görə, “öyrədilməsi və qiymətləndirməsi asan olan bacarıqlar, eyni zamanda avtomatlaşdırılması da ən asan olan bacarıqlardır”. Şleyxer hesab edir ki, məktəblər şagirdləri maşınlar kimi düşünməyə deyil, insanlara məxsus bacarıqları inkişaf etdirməyə hazırlamalıdır. İƏİT-in “Təhsil və bacarıqların gələcəyi: Təhsil 2030” layihəsində də yaradıcılıq, empatiya, məsuliyyət və yeni dəyər yaratmaq gələcəyin əsas transformativ kompetensiyaları kimi göstərilir.
Bəlkə də texnologiya dövrünün ən böyük ziddiyyəti budur: maşınlar mükəmməlləşdikcə insanlar qüsurları daha çox qiymətləndirməyə başlayırlar. Çünki kiçik bir fırça izi, qeyri-dəqiq xətt və ya təsadüfi yaranmış detal bəzən minlərlə piksel qədər qüsursuz görünən, lakin emosiyasız görüntüdən daha çox təsir bağışlayır.
Süni intellekt gələcəkdə yaradıcı fəaliyyətin ayrılmaz alətlərindən birinə çevriləcək və insanın imkanlarını daha da genişləndirəcək. Lakin onun ən böyük dəyəri insan yaradıcılığını əvəz etməkdə deyil, onu gücləndirməkdədir. Texnologiya inkişaf etdikcə insanın fərdi baxışı, etik seçimi, empatiyası və yaşadığı təcrübə daha da qiymətli olacaq. Vabi-sabi fəlsəfəsinin bu gün yenidən populyarlaşması da təsadüfi deyil. O, bizə xatırladır ki, həqiqi gözəllik həmişə mükəmməllikdə deyil, insan olmağın gətirdiyi təbii natamamlıqda gizlənir.
