QƏZƏBİN TƏHSİLƏ TƏSİRİ

Hər il “Oxford University Press”-in seçdiyi “ilin sözləri” yalnız lüğətdə yenilik deyil, eyni zamanda dövrün sosial, mədəni və psixoloji vəziyyətinin göstəricisidir. 2025-ci ilin əsas sözünün “rage bait” olması da bu mənada təsadüfi deyil. “Rage bait” - qəzəb, hiddət və emosional reaksiya yaratmaq məqsədilə hazırlanmış məzmun deməkdir. Bu il lüğətə daxil edilən “rage bait”, “aura farming” və “biohack” anlayışları xüsusilə rəqəmsal mühitdə formalaşan davranışları əks etdirir. Bu davranışlar isə birbaşa olaraq təhsil sistemi, müəllimlər və təhsilalanlar üzərində dərin təsir göstərir. Müasir dövrdə təhsil artıq yalnız sinif otaqları ilə məhdudlaşmır; sosial media, onlayn platformalar və rəqəmsal identiklik təhsil prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

“Rage bait” və təhsil mühiti: qəzəbin öyrənməyə təsiri

Sosial mediada bu cür paylaşmalar daha çox baxış, şərh və yayılmaya səbəb olduğu üçün sürətlə yayılır. Təhsilalanlar, xüsusən yeniyetmələr və gənclər bu tip məzmuna daha həssasdırlar.

Təhsil mühitində “rage bait” bir neçə formada özünü göstərə bilər:

• müəllimlər və ya təhsil sistemi haqqında təhrif olunmuş, qıcıqlandırıcı paylaşmalar;
• imtahan, qiymətləndirmə və universitet qəbulu ilə bağlı şişirdilmiş və qorxu yaradan məlumatlar;
• “bu fənn fayadasızdır”, “müəllimlər köhnə fikirlidir” kimi emosional, amma əsaslandırılmamış iddialar.

Belə məzmunlar təhsilalanlarda narahatlıq, aqressiya və motivasiya itkisi yarada bilər. Qəzəb üzərindən qurulan informasiya öyrənmə prosesini dərinləşdirmək əvəzinə, diqqəti yayındırır və tənqidi düşünməni zəiflədir. Şagird və tələbələr faktı analiz etmək əvəzinə, emosional reaksiya verməyə meyilli olurlar.

Bu baxımdan müəllimlərin və təhsil qurumlarının əsas vəzifələrindən biri media savadlılığını inkişaf etdirməkdir. Təhsilalanlara öyrədilməlidir ki, hər viral olan fikir doğru deyil və qəzəb yaradan məzmunun arxasında çox zaman manipulyativ məqsədlər dayanır.

“Aura farming”: təhsilalanın rəqəmsal imici

“Aura farming” anlayışı şəxsin özünü sosial mediada daha cazibədar, uğurlu və təsirli göstərmək üçün şüurlu şəkildə imic formalaşdırmasını ifadə edir. Bu fenomen təhsilalanlar arasında xüsusilə geniş yayılıb. Artıq təkcə yaxşı oxumaq kifayət etmir; “yaxşı oxuyan kimi görünmək” də əhəmiyyətli sayılır.

Tələbələr və şagirdlər:

• “study vlog”lar paylaşır,
• kitab, konspekt və planlaşdırma şəkilləri yayımlayır,
• “hustle culture” (daim işləmək və inkişaf etmək mədəniyyəti) ilə bağlı postlarını bölüşürlər.

Bu, bir tərəfdən motivasiya verə bilər. Başqalarının uğurunu görən təhsilalan daha çox çalışmaq istəyə bilər. Digər tərəfdən isə “aura farming” real öyrənmə ilə vizual təqdimat arasında təhlükəli boşluq yaradır. Bəzən təhsilalanlar bilik əldə etməkdən çox, bilikli görünməyə çalışırlar.

Bu fenomen psixoloji təzyiq də yaradır. Daim “mükəmməl tələbə” obrazı yaratmaq istəyi:

• özünü digərləri ilə müqayisə etməyə,
• natamamlıq hissinə,
• tükənmişliyə (burnout) səbəb ola bilər.

Təhsil sisteminin və müəllimlərin rolu burada çox vacibdir. Təhsilalanlara izah edilməlidir ki, öyrənmə prosesdir, performans isə yalnız onun bir hissəsidir. Səssiz şəkildə çalışan, paylaşım etməyən, amma dərin bilik qazanan tələbələr də eyni dərəcədə dəyərlidir.

“Biohack” və akademik performans axtarışı

“Biohack” anlayışı insanın fiziki və zehni potensialını artırmaq üçün qidalanma, yuxu, texnologiya və vərdişlər üzərində apardığı eksperimentləri ifadə edir. Təhsil kontekstində biohack daha çox “necə daha yaxşı oxuya bilərəm?”, “daha uzun müddət diqqətli qala bilərəmmi?” sualları ilə əlaqələndirilir.

Təhsilalanlar arasında geniş yayılmış “biohack” nümunələri bunlardır:

• kafein, enerji içkiləri və nootropik maddələrdən istifadə;
• “Pomodoro”, “deep work” kimi zaman idarəetmə texnikaları;
• yuxu və qidalanmanı optimallaşdırmaq cəhdləri;
• konsentrasiya artıran tətbiqlərdən istifadə.

Müsbət tərəfi odur ki, təhsilalanlar öz bədənlərini və zehni sağlamlıqlarını daha yaxşı tanımağa başlayırlar. Lakin riskli tərəfi də var: sürətli nəticə axtarışı bəzən sağlamlıq problemlərinə, qeyri-real gözləntilərə və asılılıqlara yol aça bilər.

Təhsil sistemində “biohack” anlayışı elmi əsaslarla izah edilməlidir. Şagird və tələbələr bilməlidirlər ki, davamlı uğur üçün sehrli üsullar yoxdur; əsas faktorlar yenə də balanslı həyat tərzi, planlı çalışma və psixoloji sağlamlıqdır.

2025-ci ilin əsas sözləri sayılan “rage bait”, “aura farming” və “biohack” anlayışlarının hamısını birləşdirən əsas amil diqqətdir. Müasir təhsilalan həm informasiyanı, həm də öz diqqətini idarə etmək məcburiyyətindədir. Sosial media isə daim bu diqqəti yayındırmağa çalışır.

Digər ortaq nöqtə isə identiklik məsələsidir. Təhsilalan artıq təkcə “şagird” və ya “tələbə” deyil, eyni zamanda rəqəmsal şəxsiyyətdir. O, necə görünmək istədiyini, necə qəbul olunmaq istədiyini və necə öyrəndiyini paralel şəkildə düşünür.

Oxford-un 2025-ci il üçün seçdiyi bu sözlər əslində müasir insanın, xüsusilə də təhsilalanın yaşadığı reallığı əks etdirir. Təhsil sistemi bu reallığı nəzərə almasa, şagird və tələbələr arasında motivasiya itkisi, psixoloji gərginlik və səthi öyrənmə artacaq.

Əksinə, bu anlayışlar düzgün şəkildə analiz edilib təhsil prosesinə inteqrasiya olunarsa:

• media savadlılığı güclənər,
• sağlam özünüqavrama formalaşar,
• öyrənmə daha şüurlu və davamlı olar.

Müasir təhsilin əsas məqsədi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də təhsilalanı rəqəmsal dünyanın emosional və psixoloji çağırışlarına hazırlamaqdır. Bu baxımdan “rage bait”, “aura farming” və “biohack” anlayışları müəllimlər və təhsil siyasətçiləri üçün ciddi siqnaldır.

Zemfira Məmmədqızı