8 MARTIN ƏSAS MESAJI
BMT-nin 1975-ci ildə Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi təsis etdiyi 8 Mart yalnız bayram deyil, qadın hüquqları və gender bərabərliyi uğrunda mübarizənin simvoludur. Bu günün əsas hədəflərindən biri də qızların təhsil hüququnun müdafiəsidir. 2025–2026-cı illərdə beynəlxalq mətbuatda yayımlanan məqalələr göstərir ki, dünyada qızların təhsili sahəsində həm ümidverici təşəbbüslər, həm də ciddi geriləmələr mövcuddur. 8 Mart bu ziddiyyətləri xatırlatmaq və qlobal məsuliyyəti artırmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qızların təhsili qlobal inkişafın əsas indikatorlarından biri olaraq qalır. Təhsil yalnız fərdi inkişaf vasitəsi deyil, həm də iqtisadi artım, sosial sabitlik və demokratik iştirak üçün fundamental şərtdir. UNESCO və UNICEF-in son məlumatlarına görə, dünyada on milyonlarla qız hələ də məktəbdən kənarda qalır. Bir çox ölkədə ibtidai təhsildə gender fərqi azalsa da, orta və ali təhsil səviyyəsində fərqlər hələ də qalır. Xüsusilə aşağı gəlirli ölkələrdə iqtisadi çətinliklər ailələri oğlan uşaqlarının təhsilini prioritet saymağa sövq edir.
Dünya Bankının 2025-ci il hesabatında qeyd olunur ki, qızların orta təhsili tamamlaması ölkələrin ÜDM artımına və yoxsulluğun azalmasına birbaşa təsir göstərir. Təhsil almış qadınların əmək bazarında iştirakı ailə gəlirlərini artırır, səhiyyə göstəricilərini yaxşılaşdırır və erkən nikah hallarını azaldır. Təhsil almış qadın daha sağlam ailə modeli qurur, əmək bazarında fəal iştirak edir və növbəti nəslin savad səviyyəsini yüksəldir. Bu səbəbdən 8 Martla bağlı çağırışlarda qızların təhsili yalnız sosial məsələ deyil, həm də iqtisadi prioritet kimi təqdim olunur.
Hesabatlarda dünyanın müxtəlif bölgələrində qızları təhsildən yayındıran fərqli amillər sadalanır. Afrikanın bir çox ölkəsində əsas maneələr kimi erkən nikah və erkən analıq göstərilir. Çətin iqtisadi və sosial şəraitdə yaşayan bəzi ailələr üçün bu, ağır yükdən qismən xilas yolu kimi qəbul edilir. UNICEF-in məlumatına görə, həmin ölkələrdə orta təhsili tamamlayan qızların erkən nikah riski əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Bununla yanaşı, bəzi Afrika ölkələrində qızlar üçün təqaüd proqramları, pulsuz dərslik təminatı və məktəb yeməyi layihələri müsbət nəticələr verir. Beynəlxalq mətbuat 2025–2026-cı illərdə bir neçə ölkədə qızların məktəbə davamiyyətində artım qeydə alındığını vurğulayır.
Cənubi Asiyada qızların təhsilində son illərdə müəyyən irəliləyiş müşahidə olunsa da, kənd yerlərində gender stereotipləri və iqtisadi problemlər davam edir. Rəqəmsal təhsilin genişlənməsi imkanları artsa da, internetə çıxış və texniki avadanlıq çatışmazlığı qızların geridə qalmasına səbəb olur.
8 Mart ərəfəsində beynəlxalq medianın ən çox diqqət yetirdiyi ölkələrdən biri Əfqanıstandır. Taliban hakimiyyəti dövründə qızların orta və ali təhsilə çıxışına qoyulan qadağalar milyonlarla qızın təhsil almaq haqqını əlindən alıb. Human Rights Watch bu vəziyyəti “sistemli gender ayrı-seçkiliyi” kimi qiymətləndirir. 8 Mart tədbirlərində bir çox beynəlxalq təşkilat Əfqanıstandakı qızların səsini dünyaya çatdırmağa çalışır. Qızların təhsildən məhrum edilməsi onların iqtisadi və sosial gələcəyini məhdudlaşdırmaqla yanaşı, ölkənin inkişaf potensialını da zəiflədir.
İran da 2025–2026-cı illərdə daxili siyasi və sosial proseslər, eləcə də regional gərginlik fonunda qızların təhsili mövzusunda beynəlxalq medianın diqqət mərkəzində olub. Son hadisələr fonunda məktəblərə hücumlar və ibtidai sinif şagirdi olan 160-a yaxın qızın həlak olması faktını BMT qurumları kəskin şəkildə pisləyib. BMT uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunmasına çağırıb və hərbi əməliyyatların onların həyatına və təhsil hüququna təsirini qınayıb. UNESCO da təhsil müəssisələrinin qorunmasının vacibliyini vurğulayaraq bildirib ki, məktəblər siyasi və hərbi qarşıdurmaların hədəfinə çevrilməməlidir.
Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində silahlı qarşıdurmalar məktəblərin bağlanmasına və ya zərər görməsinə səbəb olur. Münaqişə şəraitində ailələr təhlükəsizliyə görə qızlarını məktəbə göndərməkdən çəkinirlər. “Təhlükəsiz məktəb” təşəbbüsləri bu baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Avropa və Şimali Amerikada qızların təhsil hüququ bütövlükdə təmin olunsa da, yeni çağırışlar mövcuddur. STEM sahələrində gender balansı hələ də tam təmin edilməyib. Bundan əlavə, miqrant və qaçqın ailələrdən olan qızların sosial inteqrasiyası və təhsil sisteminə uyğunlaşması müəyyən çətinliklər yaradır.
Qızların təhsili gender bərabərliyinin əsas sütunudur. Təhsil olmadan iqtisadi müstəqillik, siyasi iştirak və sosial ədalət mümkün deyil. Buna görə də 8 Mart qlobal ictimaiyyət üçün sadəcə simvolik gün deyil, həm də qızların təhlükəsiz və bərabər təhsil alması üçün konkret addımların atılması çağırışıdır.
Azərbaycanda da qızların təhsili dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Son illərdə ümumi orta təhsildə gender balansı böyük ölçüdə qorunub saxlanılsa da, regionlar üzrə fərqlər mövcuddur. Xüsusilə kənd yerlərində sosial stereotiplər və erkən nikah halları bəzi qızların təhsildən yayınmasına səbəb olur. Bununla belə, dövlət proqramları və maarifləndirmə kampaniyaları nəticəsində ali təhsildə qızların payı artır. STEM ixtisaslarında qadın iştirakının genişləndirilməsi istiqamətində də müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir. Qızların təhsilə davamlı çıxışı yalnız fərdi inkişaf deyil, həm də ölkənin insan kapitalının gücləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. 8 Mart bu kontekstdə Azərbaycanda da cəmiyyətin bütün üzvlərini qızların təhsil hüququnun qorunmasına daha həssas yanaşmağa çağırır.
Zemfira Məmmədqızı
