PLANLAŞDIRILMAMIŞ VAXTA EHTİYAC VAR

Dünyanın hansı qitəsində yaşamasından asılı olmayaraq, müasir valideynlərin övladları ilə bağlı arzuları, demək olar ki, eynidir: yaxşı təhsil, nüfuzlu universitet, perspektivli peşə, maddi təminat və xoşbəxt həyat. Bu məqsədlə uşaqlar bəzən məktəb dərslərindən əlavə xarici dil, musiqi, idman, proqramlaşdırma və müxtəlif inkişaf kurslarına cəlb olunurlar. Valideynlər hesab edirlər ki, uşağa nə qədər çox imkan yaradılsa, onun gələcəkdə uğur qazanması ehtimalı da bir o qədər artar.
Lakin bu yanaşmanın başqa tərəfi də var: uşağın inkişafı naminə təşkil edilən bütün bu fəaliyyətlər onun vaxtını, enerjisini və sərbəst seçim imkanlarını nə dərəcədə məhdudlaşdırır? Yaxşı universitetə qəbul olmaq üçün hazırlanan uşaq öz uşaqlığını yaşamağa vaxt tapırmı? Bəlkə də valideynlərin uğurlu gələcək naminə verdikləri qərarlar uşağın indiki həyatının keyfiyyətinə təsir göstərir.
Bu suallara fərqli prizmadan baxmağa imkan verən maraqlı yanaşmalardan biri “Dörd gözlü plitə” nəzəriyyəsidir.
Bu nəzəriyyə insan həyatını dörd gözlü mətbəx plitəsinə bənzədir. Bu metaforada plitənin hər gözü həyatın mühüm istiqamətini təmsil edir: ailə, dostlar, sağlamlıq və təhsil-karyera.
Nəzəriyyəyə görə, insanın vaxtı və enerjisi məhduddur. Dörd sahənin hamısına eyni zamanda maksimum diqqət ayırmaq çətindir. Bir istiqamətdə daha yüksək nəticə əldə etmək üçün başqa sahələrə müəyyən qədər daha az vaxt və əmək sərf etmək lazım gəlir. Hətta həqiqətən böyük uğur qazanmaq üçün plitənin iki gözünü söndürməli olduğumuz irəli sürülür.
İdeya amerikalı yazıçı David Sedarisin 2009-cu ildə The New Yorker jurnalında dərc olunan yazısı ilə əlaqələndirilir. Daha sonra Ceyms Klear 2016-cı ildə bu metaforanı geniş auditoriyaya təqdim edib.
Əslində, bu yanaşma elmi nəzəriyyə və ya eksperimental olaraq sübut edilmiş həyat qanunu deyil. O, insanın məhdud resurslar şəraitində seçim etməli olduğunu izah edən düşüncə modelidir.
Bu yanaşma uşağın inkişafını yalnız akademik göstəricilərlə qiymətləndirməyin məhdudluğunu göstərir.
Başqa tərəfdən, əlavə məşğələlərin hamısını vaxt itkisi saymaq da düzgün olmazdı. 2026-cı ilin noyabrında Journal of Youth and Adolescence jurnalında dərc edilən 117 tədqiqatı və 332 mindən çox gənci əhatə edən meta-analizdə təşkil olunmuş məktəbdənkənar fəaliyyətlərdə iştirakla daha yüksək qiymətlər, test nəticələri və təhsil səviyyəsi arasında müsbət əlaqə müəyyən edilib.
Deməli, məsələ uşağın əlavə məşğələlərə qatılıb-qatılmamasında deyil, bu fəaliyyətlərin onun maraqlarına, yaşına və ehtiyaclarına uyğun olub-olmamasındadır.
Amerika Pediatriya Akademiyasının klinik hesabatında da valideynlərlə və yaşıdlarla oyun uşaqların sosial-emosional, idrak və özünənəzarət bacarıqlarının inkişafı üçün mühüm vasitə kimi qiymətləndirilir.
Bu araşdırmaların göstərdiyi vacib məqam budur: uşağın inkişafı yalnız ona nə öyrədilməsindən deyil, kiminlə və hansı münasibətlər mühitində böyüməsindən də asılıdır.
Uşaqların sosial bacarıqları çox vaxt akademik nəticələr qədər diqqət çəkmir. Halbuki dostlarla ünsiyyət, komanda oyunları və birgə fəaliyyətlər onların gələcək həyatı üçün vacib olan keyfiyyətləri formalaşdırır.
Uşaq dostları ilə oynayarkən razılaşmağı, mübahisə etməyi, güzəştə getməyi, öz fikrini müdafiə etməyi və başqalarının mövqeyini anlamağı öyrənir. Bunlar gələcəkdə universitetdə, iş həyatında və cəmiyyətdə lazım olan bacarıqlardır.
Dörd göz arasında sağlamlıq bəzən ən asanlıqla güzəştə gedilən istiqamətə çevrilir. Daha çox dərs oxumaq və əlavə məşğələlərə çatmaq üçün uşağın yuxusundan, istirahətindən və fiziki aktivliyindən vaxt alınır.
Lakin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 5-17 yaşlı uşaqlar və yeniyetmələr üçün tövsiyələrinə görə, bu yaş qrupunda olanlar həftə ərzində gündə orta hesabla ən azı 60 dəqiqə orta və yüksək intensivlikli fiziki fəaliyyətlə məşğul olmalıdırlar.
ÜST fiziki aktivliyin yalnız bədən sağlamlığına deyil, həm də idrak funksiyalarına, akademik göstəricilərə və psixoloji vəziyyətə müsbət təsirini vurğulayır.
Deməli, idman və hərəkət dərslərdən vaxt aparan əlavə məşğələ deyil, uşağın ümumi inkişafının tərkib hissəsidir.

Eyni zamanda, uşağın yaşına uyğun yuxu müddəti və istirahət imkanları qorunmalıdır. Gündəlik cədvəlin həddindən artıq sıx olması uşağın yorğunluğunu artırır və onun maraqlarını sərbəst şəkildə inkişaf etdirməsinə mane ola bilər.
“Dörd göz” metaforasını uşaqların həyatına tətbiq edərkən məqsəd plitənin gözlərindən birini söndürmək deyil, onların arasında sağlam tarazlıq yaratmaq olmalıdır.
Bunun üçün valideynlər bir neçə prinsipə diqqət yetirə bilərlər:
- Təhsil imkanlarını uşağın maraqları ilə uzlaşdırmaq. Hər yeni kurs və məşğələni gələcək karyera üçün zəruri hesab etmək əvəzinə, onun uşağa nə verdiyini qiymətləndirmək.
- Sərbəst vaxta yer ayırmaq. Uşağın gündəlik həyatında planlaşdırılmamış oyun və istirahət vaxtı saxlamaq.
- Ailə ünsiyyətini qorumaq. Uşaqla yalnız dərslər və nailiyyətlər haqqında deyil, onun düşüncələri və hissləri barədə də danışmaq.
- Sosial münasibətləri dəstəkləmək. Dostlarla ünsiyyətə, komanda oyunlarına və kollektiv fəaliyyətlərə imkan yaratmaq.
- Sağlamlığı prioritet hesab etmək. Yuxu, fiziki aktivlik və istirahəti əlavə dərslərə qurban verməmək.
- Uşağın fikrini nəzərə almaq. Onun hansı fəaliyyətləri sevdiyini, nədən yorulduğunu və nəyi öyrənmək istədiyini dinləmək.
“Dörd göz” nəzəriyyəsi bizə həyatın məhdud resurslar üzərində qurulduğunu xatırladır. Lakin uşaqların inkişafı baxımından bu metaforanın ən mühüm mesajı hansı gözün söndürülməsi deyil, hər birinin insan həyatındakı rolunu anlamaqdır.
Yaxşı universitetə qəbul olmaq, xarici dil bilmək, texnologiyadan istifadə etmək və peşəkar bacarıqlar qazanmaq uşağın gələcək imkanlarını genişləndirə bilər. Amma sağlamlığını, sosial münasibətlərini, emosional təhlükəsizliyini və müstəqil düşünmək imkanını itirən uşağın uğurunu yalnız akademik nəticələrlə ölçmək düzgün deyil.
Çünki uğurlu gələcək yalnız yaxşı təhsil almış mütəxəssis deyil, həm də sağlam, müstəqil düşünən, münasibətlər qurmağı bacaran və həyatdan zövq ala bilən insan yetişdirməklə mümkündür.

