HƏR KƏS ÜÇÜN “İMTAHAN”
“İmtahan” filmi (1987) Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası dövrünün məktəb mühitini zahirən sadə, lakin daxildən mürəkkəb bir hadisə vasitəsilə təqdim edir. Burada hər kəs öz imtahanını verir. İlk baxışda hər şey adi görünür: sinif otağı, partalar, müəllim masası, cavab gözləyən baxışlar. Amma bu sakitliyin içində eşidilməyən bir səs var – qorxunun, tərəddüdün və vicdanın səsi. Film bizə təkcə şagirdin biliyinin yoxlanması prosesini göstərmir, eyni zamanda bütöv bir sistemin insan üzərində qurduğu görünməz mexanizmlər haqqında düşünməyə vadar edir. Və izləyiciləri bir seçim qarşısında qoyur: Müəllim, valideyn, yoxsa insan?
İmtahan burada sadəcə sual-cavab deyil; o, insanın daxili bütövlüyünün sınağıdır. Şagird üçün imtahan zalına daxil olmaq bir otağa yox, hökm oxunan bir məkana daxil olmaq kimidir. O yalnız bildiklərini deməyə yox, eyni zamanda sistemin gözləntisinə uyğun cavab verməyə məcburdur. Burada ən təhlükəli sual “nə bilirsən?” deyil, “nə deməlisən?” sualıdır. Bu incə fərq isə təhsilin azadlıqdan uyğunlaşmaya doğru sürüşməsini göstərir.
Film boyu şagird obrazı qorxu ilə formalaşan bir şəxsiyyət modelini təmsil edir. Onun baxışlarında tərəddüd, səsində titrəyiş, bəzən isə sükut var. Bu sükut təsadüfi deyil; bu, illərlə qurulan avtoritar pedaqogikanın nəticəsidir. Qorxu üzərində qurulan sistem itaətkar fərd yetişdirir. Belə mühitdə səhv etmək təkcə akademik uğursuzluq deyil, sosial cəza kimi qavranılır. Qiymət isə kağız üzərindəki rəqəm olmaqdan çıxaraq taleyə çevrilir. Sovet dövrünün sosial reallığında qiymət ali məktəbə gedən yolu, gələcək peşəni, hətta insanın cəmiyyətdəki yerini müəyyən edə bilirdi. Ona görə də bu yalnız bilik yox, həyat imtahanıdır.
Müəllim obrazı isə filmin ən mürəkkəb qatını təşkil edir. O həm sistemin nümayəndəsi, həm də insan olaraq vicdan sahibidir. Onun qarşısında iki yol dayanır: qaydalara kor-koranə əməl etmək, yoxsa ədaləti və humanizmi qorumaq. Bu seçim sadə deyil. Çünki müəllim də sistemin içindədir, o da qiymətləndirilir, o da hesabat verir. Onun tərəddüd dolu baxışları, cavabdan sonra yaranan qısa sükut anları müəllimin daxilində gedən mübarizəni göstərir. Film burada mühüm bir həqiqəti üzə çıxarır: müəllim azad deyilsə, azad fərd yetişdirə bilməz. Əgər müəllim qorxu ilə qərar verirsə, şagirdə də qorxu ötürəcək.
Sinif otağının quruluşu belə simvolikdir. Müəllim masası bir az yuxarıda, şagird partaları isə sanki müdafiəsiz mövqedədir. Bu vizual quruluş güc balansını ifadə edir. Otaq kiçik görünə bilər, lakin əslində bütöv bir cəmiyyətin modelidir. Yuxarıda qərar verənlər, aşağıda cavab verənlər. Film bu metaforik quruluş vasitəsilə təhsilin yalnız bilik ötürmə prosesi olmadığını, həm də sosial münasibətlər sistemi olduğunu göstərir. Valideynlərin və məktəb rəhbərliyinin mövqeyi də bu mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Onlar üçün əsas olan nəticədir, göstəricidir, planın yerinə yetirilməsidir. Təhsilin ruhu isə statistik rəqəmlərin arxasında itib gedir. Belə mühitdə şagirdin daxili inkişafı ikinci plana keçir. Filmin tamaşaçıya ünvanladığı sual budur: əgər təhsil yalnız rəqəm istehsal edirsə, onda insan haradadır?
Psixoloji baxımdan “imtahan” koqnitiv dissonansın ekran təcəssümüdür. Şagirdin daxili etiqadı ilə ondan gözlənilənlər toqquşur. O, doğru bildiyini demək istəyir, lakin “doğru sayılanı” deməyin daha təhlükəsiz olduğunu hiss edir. Bu ziddiyyət şəxsiyyətdə parçalanma yarada bilər. Uzunmüddətli perspektivdə belə sistem ya konformist, ya da üsyankar fərd formalaşdırır. Orta yol isə nadir hallarda mümkündür. Film eyni zamanda qiymətləndirmənin etik tərəfini də gündəmə gətirir. Qiymət obyektivdirmi? Müəllimin şəxsi münasibəti, sistem təzyiqi və ya ideoloji kontekst qiymətə təsir edirsə, onda ədalət haradadır? Ədalətsiz qiymətləndirmə şagirddə özünə inamsızlıq yarada, öyrənmək həvəsini öldürə bilər. Ədalətli və humanist yanaşma isə əksinə, potensialı üzə çıxara bilər. Film bu incə xətti açıq şəkildə göstərməsə də, tamaşaçını düşünməyə vadar edir.
Sovet İttifaqı kontekstində kollektivçilik ideologiyası fərdi təşəbbüsü kölgədə qoyurdu. “İmtahan” da bu ideoloji fonu daşıyır. Burada fərd kollektivin bir hissəsidir və onun uğuru və ya uğursuzluğu şəxsi məsələ kimi qəbul edilmir. Bu isə şagirdin üzərinə əlavə sosial təzyiq yükləyir. İmtahan otağında oturan tək bir şagird olsa da, arxasında bütöv bir sistem dayanır.
Filmin ən güclü tərəfi onun açıq hökm verməməsidir. O nə müəllimi tamamilə günahlandırır, nə də sistemi açıq şəkildə lənətləyir. Əksinə, hər kəsin müəyyən qədər məhkum və müəyyən qədər məsul olduğunu göstərir. Müəllim sistemin içindədir, şagird müəllimin qarşısındadır, sistem isə hər ikisinin üzərindədir. Bu üçtərəfli münasibət filmin dramatik gücünü yaradır. “İmtahan” sonda bizə belə bir fikir aşılayır: bəlkə də əsl imtahan suallara cavab vermək deyil, insan olaraq mövqeyini qorumaqdır. Şagird biliyini, müəllim vicdanını, sistem isə ədalətini sınayır. Hər kəs imtahandadır. Və bu imtahanın nəticəsi kağız üzərində yazılmır; o, insanın daxili dünyasında həkk olunur.
Film bitdikdən sonra sinif otağı boş qalır. Partalar susur, lövhə silinir, amma verilən imtahanın izi qalır. Çünki bu, bir dərsin yox, bir dövrün imtahanıdır. Və sual hələ də açıqdır: təhsil insanı azad edir, yoxsa onu uyğunlaşdırır? “İmtahan” bu sualın cavabını təqdim etmir, lakin onu unutmağa da imkan vermir.
Qasım Qurbanov
