ÖZ SƏSİNİ DİNLƏ

Oxu səlisliyi, yəni mətnin düzgün, axıcı və uyğun intonasiya ilə oxunması şagirdlərin ümumi akademik uğuruna birbaşa təsir edən əsas bacarıqlardandır. Bu bacarığın formalaşdırılmasında texnologiyanın məqsədyönlü istifadəsi isə öyrənmə prosesini daha effektiv, fərdiləşdirilmiş və davamlı edir.

Ənənəvi yanaşmada şagirdlər, əsasən, müəllimin verdiyi tapşırıqları yerinə yetirir və necə oxumaqları haqqında rəy alırlar. Lakin texnologiyanın tətbiqi bu prosesi daha interaktiv və şagird mərkəzli edir. Xüsusilə şagirdlərin oxuduqları mətnləri səs yazısı olaraq qeyd edib sonradan dinləməsi onların öyrənmə prosesində aktiv iştirakını təmin edir. Bu zaman şagird yalnız oxuyan deyil, həm də özünü dinləyən, təhlil edən və qiymətləndirən subyektə çevrilir.

Məsələn, şagird hər həftə oxu məşqi zamanı mobil tətbiq vasitəsilə seçilmiş mətni səsləndirərək qeydə alır. Daha sonra öz səsini dinləyərək oxu zamanı etdiyi səhvləri müəyyənləşdirir: durğu işarələrinə düzgün əməl edib-etmədiyini, sözləri necə tələffüz etdiyini və oxu tempinin uyğun olub-olmadığını təhlil edir. Bunun əsasında növbəti oxu üçün özünə kiçik məqsədlər qoyur, məsələn, daha səlis və ifadəli oxumağa çalışır. Beləliklə o, bir neçə məşqdən sonra əvvəlki və sonrakı səs yazılarını müqayisə edərək öz inkişafını müşahidə edir.

Bu məqsədlə istifadə olunan alətlərdən biri Microsoft Stream platformasıdır. Belə tətbiqlər vasitəsilə şagirdlər öz oxularını audio və ya video formatında asanlıqla qeydə ala, yadda saxlayaraq təkrar-təkrar dinləyə bilərlər. Bu imkan şagirdlərə öz bacarıqlarını obyektiv şəkildə qiymətləndirmək üçün unikal fürsət yaradır. Çünki real vaxtda oxuyarkən hiss edilməyən səhvlər sonradan dinləmə zamanı daha aydın şəkildə üzə çıxır.

Oxu prosesində məqsəd qoymaq da bu yanaşmanın əsas elementlərindən biridir. Şagirdlər hər dəfə mətn səsləndirərkən konkret hədəflər müəyyən etdikdə, onların diqqəti daha çox həmin istiqamətə yönəlir. Məsələn, bəziləri oxu tempini tənzimləməyə, digərləri isə intonasiyanı yaxşılaşdırmağa fokuslana bilər. Bu fərdiləşdirilmiş məqsədlər şagirdlərin öz ehtiyaclarına uyğun inkişaf etməsinə imkan yaradır və öyrənmə prosesini daha mənalı edir.

Özünü dinləmə və refleksiya mərhələsi isə bu metodun ən güclü tərəflərindən biridir. Şagird öz səsini dinlədikdə, sözlərin düzgün tələffüzünü, cümlə içində pauzaların yerini və ümumi axıcılığı daha yaxşı anlayır. Bu proses metakoqnitiv bacarıqların inkişafına xidmət edir, yəni şagird öz öyrənmə prosesini dərk edir və onu idarə etməyi öyrənir. Bu cür bacarıqlar isə yalnız oxu ilə məhdudlaşmır, digər akademik sahələrdə də müsbət təsir göstərir.

Bundan əlavə, texnologiya vasitəsilə əldə olunan materialların paylaşılması şagirdlərin motivasiyasını artırır. Onlar müəllimlərlə, sinif yoldaşları ilə və ya başqa auditoriya ilə bölüşdükdə öz işlərinə daha məsuliyyətli yanaşır, eyni zamanda müxtəlif baxış bucaqlarından rəy almaq imkanı əldə edirlər. Bu isə onların həm özünüqiymətləndirmə, həm də sosial öyrənmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.

Texnologiyanın başqa üstünlüklərindən biri də öyrənmə prosesinin davamlılığını təmin etməsidir. Şagirdlər öz əvvəlki səs yazılarını saxlayaraq zaman keçdikcə necə irəlilədiklərini izləyə bilirlər. Bu onların motivasiyasını artırır, çünki konkret inkişafı görmək öyrənməyə marağı gücləndirir. Eyni zamanda müəllimlər də bu qeydlər vasitəsilə şagirdlərin inkişaf dinamikasını daha dəqiq analiz edə və fərdi dəstək strategiyaları hazırlaya bilirlər.

Nəticə olaraq, texnologiyanın oxu tədrisinə inteqrasiyası sadəcə yeni bir vasitənin tətbiqi deyil, həm də öyrənməyə yanaşmanın dəyişməsidir. Bu yanaşma şagirdi passiv dinləyicidən aktiv iştirakçıya çevirir, ona öz inkişafına nəzarət etmək imkanı verir, öyrənmə prosesini daha şəffaf və məqsədyönlü edir. Müntəzəm və düzgün tətbiq olunduqda isə bu metod şagirdlərin oxu səlisliyini, özünəinamını və müstəqil öyrənmə bacarıqlarını əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirir.

Texnologiyanın təqdim etdiyi bu rəqəmsal imkanlar eyni zamanda sinifdəki fərqli öyrənmə ehtiyacları olan şagirdlər arasında bərabərliyin təmin olunmasına xidmət edir. Ənənəvi sinif mühitində utancaq, ünsiyyətdən çəkinən və ya oxu çətinliyi (məsələn, disleksiya) olan şagirdlər çox vaxt yaşıdlarının qarşısında uca səslə oxumaqdan çəkinirlər. Bu qorxu və gərginlik onların oxu səlisliyinin inkişafını ləngidir. Lakin fərdi rəqəmsal platformalar şagirdlərə təzyiqdən uzaq, təhlükəsiz və rahat mühit bəxş edir. Şagird öz səsini təkbaşına qeyd edərkən səhv etməkdən qorxmur, çünki bilir ki, uğursuz alınmış hər bir cəhdi asanlıqla silib yenidən başlaya bilər.

Bu proses təhsildə inklüzivliyi artırmaqla yanaşı, hər bir fərdin öz tempində öyrənməsinə şərait yaradır. Süni intellekt dəstəkli müasir oxu alətləri şagirdin qeydə alınmış səsini analiz edərək, ona fərdiləşdirilmiş vizual rəylər təqdim edir. Məsələn, proqram şagirdin çətinlik çəkdiyi və ya səhv tələffüz etdiyi sözləri xüsusi rənglərlə işarələyir. Beləliklə, uşaqlar kənar şəxslərin müdaxiləsi olmadan öz zəif tərəflərini müstəqil şəkildə kəşf edirlər. Texnologiyanın bu humanist və dəstəkləyici tərəfi şagirdlərin daxili motivasiyasını artırır və onları uğursuzluq qorxusundan azad edərək öyrənmə prosesinin rəhbərinə çevirir.

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi uzun illərdir Microsoft şirkəti ilə strateji tərəfdaşlıq edir. Pandemiya dövründən bəri Azərbaycanda geniş istifadə olunan Microsoft Teams platforması daxilində Microsoft Stream avtomatik işləyir. Şagirdlərin Teams üzərindən göndərdiyi video tapşırıqlar və oxu qeydləri birbaşa Stream-də saxlanılır. Proqramın həm kompüter, həm də mobil telefon və planşetlərdə rahatlıqla işləməsi şagirdlərə istər sinifdə, istərsə də evdə oxu məşqlərini qeydə almaq imkanı verir.