BƏRABƏRLİYİ ANLAMAQ İMKANI

Uşaqlar dünyanı həm də hekayələr vasitəsilə tanıyırlar. Oxuduqları kitablar onlara kimin “normal”, kimin isə “fərqli” hesab edildiyini öyrədir. Buna görə də uşaq ədəbiyyatında fiziki fərqliliyi olan obrazların yer alması yalnız təmsilçilik məsələsi deyil; bu, uşaqların özlərini və başqalarını necə görəcəyinə təsir edən mühüm pedaqoji məsələdir.

Uzun illər ərzində uşaq kitablarında fiziki fərqliliyi olan personajlar ya ümumiyyətlə görünmürdü, ya da onların obrazı stereotiplərlə qurulurdu. Belə qəhrəmanlar, adətən, acınacaqlı, köməyə möhtac, “xilas edilməli” insanlar kimi təqdim olunurdu. Bəzi hekayələrdə isə bu fərqlilik yalnız qəhrəmanın çətinliyi “dəf etməsi” üçün istifadə edilən vasitəyə çevrilirdi. Nəticədə, uşaqlarda belə təsəvvür yaranırdı ki, fərqli olmaq problem deməkdir.

Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu yanaşma dəyişməyə başlayıb. Məsələn, Ohayo Universitetinin tədqiqatçısı Rudine Sims Bişopun araşdırmaları göstərir ki, uşaq ədəbiyyatında müxtəlif həyat təcrübələrinin əks olunması uşaqların həm özlərini tanımasına, həm də başqalarını anlamasına kömək edir. O qeyd edir ki, kitablar uşaqlar üçün həm “güzgü”, həm də “pəncərə” rolunu oynayır. Müasir kitablar əvvəlki dövrlə müqayisədə daha real obrazlar yaratsa da, bir çox əsərdə fiziki fərqliliyi olan personaj hələ də hekayənin mərkəzində tək “fərqli” obraz kimi təqdim olunur. Bu isə uşağa elə mesaj verir ki, o, cəmiyyətin içində deyil, ondan kənardadır.

Əslində isə uşaqlar özlərinə bənzər qəhrəmanları görəndə onlarda etibar hissi güclənir. Psixoloqlar bunu “güzgü effekti” adlandırırlar. Yəni kitab uşağa onun da görünən, dəyərli və vacib olduğunu hiss etdirir. Fiziki fərqliliyi ilə seçilən uşaqlar üçün belə obrazlar özünə inamın formalaşmasına kömək edir. Əgər bir uşaq kitabda əlil arabasından istifadə edən, eşitmə cihazı taxan və ya qolu olmayan qəhrəmanın dostluq qurduğunu, uğur qazandığını və sevdiyi işlə məşğul olduğunu görürsə, o da öz gələcəyinə daha çox ümidlə baxır.

Məsələn, son illərdə uşaqlar arasında populyar olan bəzi kitablar məhz bu səbəbdən diqqət çəkir. Cece Bellin “El Deafo” adlı qrafik memuarında eşitmə məhdudiyyətli qızın məktəb həyatı təsvir olunur. Əsər müəllifin öz uşaqlıq təcrübələrinə əsaslandığı üçün daha səmimi və inandırıcı təsir bağışlayır. Kitabda qəhrəmanın məktəbdə qarşılaşdığı problemlər, müəllimləri və sinif yoldaşlarını anlamaqda çətinlik çəkməsi, özünü fərqli hiss etməsi, dostluq qurmaq istəyi real və tanış situasiyalar kimi təqdim olunur.

Kitabın əsas üstünlüyü ondadır ki, qəhrəman yalnız eşitmə fərqliliyi ilə seçilmir. O, həm də utancaq, zarafatcıl, bəzən əsəbiləşən və diqqət mərkəzində olmaq istəyən bir uşaqdır. Müəllif onun daxili dünyasını, özünəinam axtarışını və sosial münasibətlərdə yaşadığı tərəddüdləri incə şəkildə göstərir. Xüsusilə qəhrəmanın eşitmə cihazını “super güc” kimi təsəvvür etməsi uşağın öz fərqliliyini qəbul etmək və ona yeni məna vermək prosesini simvolik şəkildə ifadə edir.

Bənzər yanaşma Dasti Boulinqin “Kaktusun həyatındakı əhəmiyyətsiz hadisələr” və Natali Lloydun “Kolibri” kimi əsərlərində də özünü göstərir. Burada qəhrəmanların fiziki fərqlilikləri onların həyatının bir hissəsi kimi təqdim olunur. Hekayələr bu xüsusiyyətləri aradan qaldırmaq və ya onları “sübut etmək” üzərində qurulmur. Əksinə, əsas diqqət onların gündəlik həyatı, münasibətləri və şəxsi inkişafı üzərində cəmlənir.

Belə kitablar bütün uşaqlar üçün əhəmiyyətlidir. Araşdırmalar göstərir ki, müxtəlif həyat təcrübələrini əks etdirən ədəbiyyat uşaqlarda empatiyanın formalaşmasına kömək edir. Uşaq oxuduğu hekayə vasitəsilə başqa birinin dünyasına daxil olur, onun hisslərini və yaşadıqlarını daha yaxşı anlamağa başlayır. Bu, xüsusilə məktəb mühitində vacibdir. Çünki uşaqlar çox vaxt tanımadıqları və anlamadıqları insanlara qarşı məsafə saxlayırlar. Məktəblərdə aparılmış müşahidələr göstərir ki, fiziki məhdudiyyəti olan personajların yer aldığı kitabları oxuyan uşaqlar sinif yoldaşlarına qarşı daha anlayışlı davranırlar. Bu, inklüziv məktəb mühitinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Ancaq burada vacib bir məqam da var: hər kitab faydalı deyil. Əgər fiziki məhdudiyyəti olan obraz daim yazıq, aciz və ya “möcüzəvi şəkildə sağalan” biri kimi göstərilirsə, bu, uşaqlarda yanlış təsəvvür yarada bilər. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, ən uğurlu kitablar fiziki fərqliliyi qəhrəmanın bütün şəxsiyyətinə çevirmir. Onlar həmin uşağın maraqlarını, qorxularını, yumor hissini, ailə münasibətlərini və arzularını da göstərirlər.

Məsələn, R.J.Palacionun “Möcüzə” (“Wonder”) əsərində üz quruluşu fərqli olan Augi adlı uşağın məktəb həyatı təsvir olunur. Bu hekayədə qəhrəman nə yazıq bir obraz kimi təqdim edilir, nə də onun hekayəsi “dəyişmək” və ya “normaya uyğunlaşmaq” üzərində qurulur. Əksinə, oxucu onun gündəlik həyatını, dostluq münasibətlərini, qorxularını və özünəinam qazanmaq prosesini izləyir. Müəllif qəhrəmanı yalnız xarici görünüşü ilə deyil, çoxşaxəli bir şəxsiyyət kimi təqdim edir. Bu isə uşaqlara vacib bir mesaj verir: fərqlilik insanı müəyyən edən yeganə xüsusiyyət deyil və hər bir insan olduğu kimi dəyərlidir.

Bundan əlavə, müəllifin şəxsi təcrübəsi də böyük rol oynayır. Son dövrlərdə bəhs olunan təcrübəni özləri yaşayan müəlliflərə daha çox diqqət yetirilir, çünki bu cür əsərlər daha inandırıcı və real təsir bağışlayır. Yəni eşitmə məhdudiyyəti olan bir yazıçının eşitmə məhdudiyyətindən yazması və ya əlil arabasından istifadə edən bir müəllifin bu təcrübəni hekayəyə daxil etməsi daha inandırıcı görünür. Belə kitablar daha az stereotip, daha çox gerçəklik təqdim edir.

Mütəxəssislər valideynlərə və müəllimlərə tövsiyə edirlər ki, uşaqların kitab rəfində müxtəlif həyat təcrübələrini əks etdirən əsərlər olsun. Fiziki məhdudiyyəti olan qəhrəmanlar yalnız “xüsusi günlərdə” və ya ayrıca mövzu kimi təqdim edilməməlidir. Onlar gündəlik oxunan hekayələrin, macəraların və dostluq hekayələrinin təbii hissəsinə çevrilməlidir.

Nəticə etibarilə, uşaq ədəbiyyatında fiziki fərqliliklərin görünməsi cəmiyyətin daha ədalətli və daha həssas olmasına kömək edir. Hər bir uşaq özünü kitabların içində görə bilməlidir. Çünki görünmək, qəbul olunmaq və hekayənin bir hissəsi olmaq uşağın inkişafı üçün ən azı təhsil qədər vacibdir.