TƏLƏBƏNİN AĞILLI BÜDCƏSİ

Tələbəlik dövrü insan həyatının həm maraqlı, həm də maliyyə baxımından öyrədici mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə tələbələr ilk dəfə öz gəlirlərini və gündəlik xərclərini müstəqil şəkildə idarə etməyə başlayırlar. Təqaüd, valideynlərin verdiyi cib xərcliyi və ya əlavə qazanc düzgün planlaşdırılmadıqda ayın sonuna çatmadan tükənə bilər. Gəlir və xərclərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi tələbəyə həm ehtiyaclarını qarşılamağa, həm də gələcək üçün pul ayırmağa imkan verir. Buna görə də tələbəlik illərində formalaşan düzgün büdcə vərdişləri gələcək maliyyə müstəqilliyi üçün mühüm əsas yaradır.

Büdcə idarəçiliyi sadəcə xərcləri azaltmaq demək deyil. Əsas məqsəd mövcud pulun prioritetlərə uyğun bölüşdürülməsidir. Tələbənin aylıq gəliri məhdud olduğu üçün hər bir xərclə bağlı düşünülmüş qərar verməsi vacibdir. Məsələn, hər gün kafedən qəhvə almaq və ya plansız alış-veriş etmək kiçik xərc kimi görünsə də, ay ərzində bu məbləğ kifayət qədər böyük rəqəmə çevrilə bilər.

Büdcə hazırlamaq tələbənin pulunun hara getdiyini görməsinə kömək edir. Beləliklə, lazımsız xərclər müəyyən edilir və qənaət etmək üçün imkanlar yaranır. Bundan əlavə, maliyyə planı gözlənilməz vəziyyətlərdə tələbənin çətinlik çəkməsinin qarşısını ala bilər.

Effektiv büdcənin ilk addımı aylıq gəliri dəqiq hesablamaqdır. Tələbə əvvəlcə aldığı təqaüdün, valideynlərdən gələn cib xərcliyinin və varsa, əlavə gəlirlərin ümumi məbləğini müəyyən etməlidir. Əgər gəlir hər ay dəyişirsə, büdcəni mümkün qədər aşağı və real gəlirə əsasən qurmaq daha təhlükəsizdir.

Məsələn, tələbənin ay ərzində 400 manat gəliri varsa, bu məbləğin hamısını xərcləmək üçün nəzərdə tutmaq düzgün yanaşma deyil. Gəlirin müəyyən hissəsi qənaətə, müəyyən hissəsi isə gözlənilməz xərclərə ayrılmalıdır. Beləliklə, tələbə yalnız bugünkü ehtiyaclarını deyil, gələcək maliyyə vəziyyətini də nəzərə almış olur.

Pulun effektiv idarə olunmasının ən sadə üsullarından biri xərcləri kateqoriyalara ayırmaqdır. Əsas xərclərə nəqliyyat, qidalanma, təhsil materialları, telefon və başqa zəruri ödənişlər daxildir. İkinci qrup şəxsi və sosial xərclərdir. Buraya dostlarla görüş, əyləncə, geyim və hobbilər aid edilə bilər.

Üçüncü istiqamət isə qənaət və ehtiyat fondudur. İmkan daxilində hər ay gəlirin ən azı kiçik bir hissəsini kənara qoymaq faydalıdır. Məbləğin böyük olması vacib deyil, əsas məsələ bu vərdişin formalaşmasıdır.

Praktik olaraq 50/30/20 qaydasından da istifadə etmək mümkündür. Bu yanaşmaya əsasən gəlirin təxminən 50 faizi zəruri ehtiyaclara, 30 faizi şəxsi istəklərə, 20 faizi isə qənaətə və gələcək məqsədlərə ayrılır. Tələbənin real vəziyyətindən asılı olaraq bu nisbətlər dəyişə bilər. Məsələn, kirayə və nəqliyyat xərcləri yüksəkdirsə, ehtiyaclara daha çox, əyləncəyə isə daha az vəsait ayırmaq lazım gələ bilər.

Təqaüd tələbənin əsas və ya əlavə gəlir mənbəyidirsə, onu ayın ilk günlərində tam xərcləməmək xüsusilə vacibdir. Təqaüd daxil olduqda pulun əvvəlcədən müəyyən edilmiş hissələrə bölünməsi daha effektivdir.

Məsələn, aylıq 200 manat təqaüd alan tələbə onun 100 manatını gündəlik və zəruri ehtiyaclara, 40 manatını nəqliyyata və başqa sabit xərclərə, 30 manatını şəxsi ehtiyaclara, 30 manatını isə qənaətə ayıra bilər. Əgər tələbənin bəzi xərclərini ailəsi qarşılayırsa, qənaət üçün ayrılan məbləğ artırıla bilər.

Tələbələrin büdcəsinə ən çox təsir edən amillərdən biri gündəlik kiçik xərclərdir. Nahar, qəhvə, taksi, qəlyanaltı və plansız alış-veriş ayrı-ayrılıqda böyük görünməsə də, onların cəmi aylıq büdcəyə ciddi təsir göstərə bilər. Buna görə xərcləri qeyd etmək faydalıdır. Bunun üçün telefonun qeyd proqramından, elektron cədvəldən və ya büdcə tətbiqindən istifadə etmək mümkündür. Hər bir xərci yazmaq insana real maliyyə vəziyyətini daha aydın göstərir.

Eyni zamanda, alış-veriş zamanı “Buna həqiqətən ehtiyacım varmı?” sualını vermək sadə, lakin effektiv üsuldur. Endirimdə olan məhsulun ucuz olması o demək deyil ki, onu mütləq almaq lazımdır.

2024-cü ildə “PLOS ONE” jurnalında dərc olunan və bakalavr tələbələrinin pul idarəetmə davranışlarını araşdıran sistematik icmalda 10 fərqli tədqiqatın nəticələri təhlil edilib. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, tələbələrin maliyyə davranışlarında büdcə planlaşdırması, qənaət, xərcləmə və borclanma əsas istiqamətlərdəndir. Araşdırmaya görə, maliyyə bilikləri, müsbət maliyyə münasibəti, özünə nəzarət və valideynlərdən və ya yaşıdlardan gələn sosial dəstək daha düzgün pul idarəçiliyi ilə əlaqəlidir. Bu nəticələr göstərir ki, tələbənin maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün yalnız gəlirin çox olması kifayət deyil, mövcud vəsaiti necə planlaşdırmaq və idarə etmək də mühüm rol oynayır.

Qənaət yalnız böyük məbləğlər qazanan insanlar üçün deyil. Tələbəlik dövründə az məbləğlə də qənaət vərdişi yaratmaq mümkündür. Məsələn, hər ay 20-30 manat kənara qoymaq gələcəkdə kitab, kompüter avadanlığı, kurs və ya səyahət kimi məqsədlərin maliyyələşdirilməsinə kömək edə bilər.

Bundan əlavə, gözlənilməz xərclər üçün kiçik ehtiyat fondu yaratmaq məqsədəuyğundur. Telefonun xarab olması, təcili yol xərci və ya əlavə tədris materialının alınması kimi hallar əvvəlcədən planlaşdırılmadıqda büdcəni poza bilər. Ehtiyat fondunun olması isə belə vəziyyətlərdə borc almaq ehtiyacını azaldır.

Ən vacibi isə büdcənin real və davamlı olmasıdır. Həddindən artıq sərt plan hazırlamaq və bütün sosial xərclərdən imtina etmək uzun müddətdə işləməyə bilər. Daha düzgün yanaşma ehtiyaclarla istəklər arasında balans yaratmaqdır. Tələbəlik illərində formalaşan bu vərdişlər gələcəkdə əmək haqqının, kreditlərin, investisiyaların və başqa maliyyə məsələlərinin daha düzgün idarə olunmasına kömək edə bilər. Başqa sözlə, ağıllı büdcə bu gün daha rahat yaşamağa, sabah isə daha etibarlı gələcəyə hazırlaşmağa imkan verir.