“NƏ BACARIRSAN?”
Müasir dünyada təhsil anlayışı sürətlə dəyişir. Uzun illər ərzində cəmiyyətlərdə “uğurun yeganə yolu universitetdir” düşüncəsi hökm sürsə də, bir sıra ölkələr bu stereotipi faktlarla sarsıtmağı bacarıb. İsveçrə məhz belə ölkələrdəndir. Burada peşə təhsili nə alternativ, nə də ikinci dərəcəli yol sayılır. Əksinə, İsveçrə peşə məktəbləri ölkənin iqtisadi sabitliyinin, yüksək əmək məhsuldarlığının və gənclərin işlə təmin olunmasının əsas dayaqlarından biridir.
İsveçrə təcrübəsi göstərir ki, düzgün qurulmuş peşə təhsili sistemi gəncləri təkcə əmək bazarına deyil, həm də müstəqil həyata hazırlayır. Bu modelin uğuru onun real ehtiyaclara əsaslanması, məktəblə biznes arasında möhkəm əlaqələrin qurulması və gənclərə erkən mərhələdə şüurlu seçim imkanı verməsi ilə bağlıdır.
İsveçrədə orta məktəbi bitirən şagirdlərin təxminən 65-70 faizi peşə təhsili yolunu seçir. Bu göstərici bir çox Avropa ölkələri ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Burada peşə məktəbinə getmək zəif akademik nəticələrin göstəricisi deyil, əksinə, məqsədli və rasional qərar kimi qəbul olunur.
İsveçrə cəmiyyətində əsas sual “harada oxuyursan?” yox, “nə bacarırsan?” sualıdır. Bu yanaşma gənclərin üzərindəki sosial təzyiqi azaldır və hər kəsə öz potensialına uyğun inkişaf yolu seçmək imkanı yaradır. Nəticədə təhsil sistemi əmək bazarının real tələbləri ilə uzlaşır və kadr çatışmazlığı problemi minimuma enir.
İsveçrə peşə təhsilinin mərkəzində məşhur dual sistem dayanır. Bu sistem nəzəri biliklə praktikanın paralel şəkildə aparılmasına əsaslanır. Şagirdlər təhsil aldıqları müddətdə vaxtlarının böyük hissəsini real iş mühitində keçirirlər.
Adətən tədris belə təşkil olunur:
- həftənin 3-4 günü – müəssisədə praktiki fəaliyyət,
- həftənin 1-2 günü – peşə məktəbində nəzəri dərslər.
Şagirdlər seçdikləri ixtisas üzrə şirkətlə rəsmi müqavilə bağlayır və işçi statusuna yaxın hüquqlara malik olurlar. Burada ən mühüm məqamlardan biri isə odur ki, peşə təhsili alan şagirdlər əməkhaqqı alırlar. Bu maaş yaşa və təhsil mərhələsinə uyğun olaraq tədricən artır.
Bu sistemin üstünlüyü ondadır ki, gənclər təhsili bitirəndə artıq bir neçə illik iş təcrübəsinə sahib olurlar. İşəgötürənlər isə öz ehtiyaclarına uyğun, adaptasiya problemi olmayan kadr yetişdirirlər. Beləliklə, təhsil-işsizlik paradoksu aradan qalxır.
İsveçrənin peşə məktəblərində ixtisas müxtəlifliyi mövcuddur. Yəni peşə təhsili yalnız texniki və ya fiziki əmək sahələri ilə məhdudlaşmır. Əksinə, bu sistem yüksək texnologiya və xidmət sektorunu da əhatə edir. Peşə məktəblərində aşağıdakı istiqamətlər üzrə təhsil almaq mümkündür:
- logistika və ticarət;
- səhiyyə və sosial xidmətlər;
- bank işi, maliyyə və sığorta;
- media, dizayn və kommunikasiya;
- turizm, otelçilik və qonaqpərvərlik;
- mexanika, elektrik və mexatronika;
- kənd təsərrüfatı və ekoloji texnologiyalar;
- informasiya texnologiyaları və proqramlaşdırma.
Bu geniş seçim şagirdlərə maraqlarına və bacarıqlarına uyğun sahə tapmağa imkan verir. Bir çox hallarda məzunlar təhsil müddətləri başa çatmamış daimi iş təklifi alırlar.
Bəs peşə məktəblərinə qəbul prosesi və erkən peşəyönümü prosesi necə başlayır?
İsveçrədə şagirdlər adətən 9-cu sinfi bitirdikdən sonra peşə təhsilinə keçirlər. Bu mərhələyə qədər məktəblərdə peşəyönümü xüsusi diqqət mərkəzində olur. Şagirdlər müxtəlif sahələrlə tanış olur, qısamüddətli təcrübələr keçir və məsləhətçilərlə görüşürlər.
Qəbul prosesi bir neçə mərhələdən ibarətdir:
- Şagirdin maraq və bacarıqlarının müəyyənləşdirilməsi;
- Müvafiq şirkətə müraciət və müsahibə;
- İş müqaviləsinin imzalanması;
- Peşə məktəbində qeydiyyat.
Beləliklə, seçimi təkcə təhsil müəssisəsi deyil, işəgötürən də aparır. Bu isə şagirdlərdə məsuliyyət hissini və motivasiyanı gücləndirir.
İsveçrə peşə təhsilinin ən mühüm üstünlüklərindən biri onun çıxılmaz yol olmamasıdır. Peşə məktəbini bitirən məzunlar istədikləri halda təhsillərini davam etdirə bilərlər.
Onlar Ali Peşə Məktəblərinə (Universities of Applied Sciences), əlavə hazırlıq və imtahan yolu ilə klassik universitetlərə daxil olmaq hüququna malikdirlər. Bu çevik sistem gənclərə tələsmədən, mərhələli şəkildə inkişaf etməyə imkan verir. Burada əvvəl bacarıq və təcrübə, sonra akademik təkmilləşmə əsas götürülür.
İsveçrədə valideynlər üçün əsas prioritet övladının “statuslu universitet diplomu” alması yox, onun həyata hazır olmasıdır. Peşə təhsilini seçən gənc cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanır və bu seçim sosial damğaya səbəb olmur.
Bu yanaşma gənclərdə özünəinam yaradır, erkən müstəqilliyi təşviq edir, peşə mənsubiyyətinin formalaşmasına kömək edir. Nəticədə təhsil sistemi təkcə bilik ötürmür, həm də sosial balansı qoruyur.
İsveçrə təcrübəsindən bir çox ölkələrin təhsil sistemi dərslər çıxara bilər.
İsveçrə modeli göstərir ki, təhsil əmək bazarından ayrı olmamalıdır. Burada qazanılan praktik bacarıqlar akademik bilik qədər dəyərlidir. İsveçrə təhsil sistemində məktəb-biznes əməkdaşlığı strateji əhəmiyyət daşıyır, gənclərə erkən seçim və məsuliyyət verilməsi təşviq olunur.
Bu prinsiplər yalnız iqtisadi inkişafı deyil, sosial sabitliyi də gücləndirir. İsveçrədə peşə məktəbləri təhsilin alternativi deyil, onun əsas sütunlarından biridir. Bu sistem gənclərə real bacarıqlar, iş təcrübəsi və açıq gələcək perspektivləri təqdim edir. Peşə təhsili burada uğursuzluq yox, şüurlu və strateji seçim kimi qəbul olunur.
İsveçrə nümunəsi sübut edir ki, təhsil yalnız diplom verməməli, insanı həyata hazırlamalıdır. Məhz bu yanaşma onu dünyanın ən uğurlu təhsil modellərindən birinə çevirir.
