SOKRATİK SEMİNARLARLA ŞƏXSİYYƏT YETİŞDİRMƏK

Adı qədim yunan filosofu Sokratla bağlı olan Sokratik seminar mətni dərindən anlamağa və birgə məna axtarışına əsaslanan müzakirə formasıdır. Bu üsulun əsas fəlsəfəsi “Maievtika” (fikir yaratma) sənətinə söykənir. Sokrat inanırdı ki, bilik hazır şəkildə ötürülməməli, suallar vasitəsilə insanın içindən çıxarılmalıdır.

Sokratik seminarların mənşəyi qədim Yunanıstandan gəlsə də, təhsil metodu kimi müasir sistemlərə daxil olması və qlobal miqyasda yayılması, əsasən, XX əsrin sonlarından sürətlənib.

Sokratik seminarlar bu gün dünyanın çox ölkəsində istifadə olunur, lakin bəzi ölkələrdə bu, kurikulumun və ya milli təhsil strategiyasının ayrılmaz hissəsidir:

• ABŞ metodun müasir məktəblərdə ən geniş tətbiq olunduğu ölkədir. Xüsusilə tənqidi təfəkkürün inkişafına önəm verən “Charter” məktəblərində və “Paideia” proqramını qəbul edən təhsil müəssisələrində əsas üsuldur.
• Finlandiya və Skandinaviya ölkələrində dialoq və birgə məna axtarışı dərslərin təbii bir hissəsidir.
• Böyük Britaniyada da “P4C” (Philosophy for Children - Uşaqlar üçün fəlsəfə) adı altında Sokratik dialoq ibtidai və orta məktəblərdə geniş yayılıb.
• Türkiyənin həm dövlət, həm də özəl təhsil müəssisələrində son illərdə “Sokrat seminarı” aktiv öyrənmə metodu kimi populyarlıq qazanıb.
• Ölkəmizdə də yeni kurikulum islahatları çərçivəsində, xüsusilə interaktiv dərslərdə və beynəlxalq proqramlı (IB, Cambridge) məktəblərdə bu metoddan getdikcə daha çox istifadə olunur.

Kiçik yaşlı şagirdlərin (6-10 yaş) koqnitiv və emosional inkişaf xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, seminar formatını aşağıdakı xüsusi komponentlərlə adaptasiya etmək vacibdir:

İbtidai sinifdə “mətn” anlayışı genişdir. Şagirdlərin hələ oxu bacarıqlarının tam formalaşmadığını nəzərə alaraq aşağıdakılara xüsusi fikir vermək gərəkdir:

• Vizuallıq: sözsüz kitablar və ya dərin mənası olan rəsmlər müzakirə obyekti ola bilər.
• Ziddiyyət: mətndə mütləq bir dilemma olmalıdır. Məsələn, “Qırmızı papaq” nağılında personajın anasının sözünə baxmaması, lakin meşədəki macəra ilə üzləşməsi kimi mənəvi seçim.
• Həcm: mətn qısa və aydın olmalıdır ki, uşaqlar detalların içində boğulmasınlar.

Uşaqlara mətni oxuyarkən “fikir dedektivi” olmaq tapşırılır və üç rəngli stiker verilir:

1. Sarı: “Bura məni maraqlandırır”.
2. Mavi: “Burada sualım var”.
3. Yaşıl: “Bu hissə ilə razıyam/razı deyiləm”.

Bu fiziki işarələmə uşağın mücərrəd düşüncəsini konkretləşdirir.

İbtidai sinifdə idarəetməni asanlaşdırmaq üçün “Balıq akvariumu” (Fishbowl) modeli də effektli sayılır. Lakin bu modeli daha da inkişaf etdirmək olar:

• Daxili dairə (Aktiv danışanlar): 5-8 şagird mərkəzdə oturur. Onlar “balıqlardır”.
• Xarici dairə (müşahidəçilər): Digər şagirdlər ətrafda oturur. Onların hər birinə daxili dairədən bir “partnyor” təyin edilir. Məsələn, Ucal daxili dairədəki Yüksəlin neçə dəfə mətndən istifadə etdiyini və ya neçə dəfə sual verdiyini izləyir.
• “Boş kreslo” qaydası: xarici dairədə kimsə müzakirəyə vacib bir əlavə etmək istəsə, daxili dairədəki bir boş kresloya (müəllim əvvəlcədən qoyur) əyləşib fikrini deyir və geri qayıdır. Bu hər kəsin hər an hazır olmasını təmin edir.

Kiçik uşaqlar üçün “yaxşı dinləyici” olmaq mücərrəd bir anlayışdır. Bunu konkretləşdirmək üçün “Müzakirənin qızıl qaydaları” divardan asılmalıdır:

1. Göz təması: danışana baxın, müəllimə deyil.
2. Top metodu: yalnız əlində yumşaq oyuncaq və ya “danışan top” olan şəxs danışa bilər. Bu, söz kəsilməsinin qarşısını alır.
3. “Çünki” qaydası: heç bir fikir “məncə belədir”lə bitməməlidir. Mütləq “...çünki mətndə/şəkildə gördüm ki...” əlavəsi edilməlidir.
4. Səssiz razılıq: əgər bir şagird yoldaşının fikri ilə razıdırsa, sözünü kəsmək əvəzinə əli ilə xüsusi işarə (məsələn, baş barmaq yuxarı) göstərir.

Sokratik seminarda müəllim “bilik mənbəyi”ndən “proses memarı”na çevrilir.

• Açılış sualı elə olmalıdır ki, uşaqlar dərhal mətni vərəqləməyə başlasınlar. Məsələn: “Əgər sən personajın yerində olsaydın, eyni səhvi edərdinmi?”
• Gözləmə müddəti: sual verdikdən sonra ən az 10-15 saniyə sükutu qorumaq lazımdır. Bu, uşaqlara fikirlərini formalaşdırmaq üçün vacibdir.
• Geri dönüş: əgər bir şagird “Müəllim, bu düzdür?” deyə soruşarsa, müəllim “Səncə sinif yoldaşların bu barədə nə düşünür?” deyərək topu yenidən şagirdlərə atmalıdır.

Uşaqların fikirlərini ifadə etməsi üçün onlara “cümlə başlanğıcları” da verilməlidir. Bu, onların lüğət ehtiyatını və məntiqi ardıcıllığını inkişaf etdirir. Məsələn, “Mən [Ad]-ın fikrinə qoşuluram, çünki mən də gördüm ki...” şəklində razılıq, “Mən hörmətli [Ad]-ın fikrinə etiraz edirəm, çünki...” fərqli fikir, “Sən deyəndə ki [Sitat], nəyi nəzərdə tuturdun?” aydınlaşdırma aparıla bilər.

Bu metod sadəcə bir dərs deyil, həm də şəxsiyyətin formalaşması alətidir:

• Şagirdlərdə “Niyə?” və “Necə?” suallarını verməyi vərdiş halına gətirməklə tənqidi təfəkkürü inkişaf etdirmək olur. Bu, onları gələcəkdə manipulyasiyalara qarşı dözümlü edir.
• Sosial-Emosional Öyrənmə (SEL). Öz növbəsini gözləmək, başqasının fərqli fikrinə (hətta o səhv olsa belə) aqressiyasız yanaşmaq uşağın emosional intellektini artırır.
• Oxuduğunu anlamasının dərinləşməsi. Səthi oxu vərdişi yerini “dərin oxu”ya verir. Uşaqlar sözlərin altındakı mənaları axtarmağa başlayırlar.
• Demokratik mədəniyyət. Hər kəsin səsinin bərabər olduğunu, qərarların müzakirə ilə verildiyini yaşayaraq öyrənirlər.

İbtidai sinifdə qiymətləndirmə cəzalandırıcı deyil, həvəsləndirici olmalıdır.

• Müəllim müzakirə zamanı bir “şəbəkə” (sociogram) çəkir: kim kiminlə dialoqa girdi? Kim mərkəzdə qaldı? Bu məlumatlar növbəti seminar qruplarını formalaşdırmaq üçün istifadə olunur.

Seminar bitdikdən sonra “Debriefing” (hesabat/təhlil) mərhələsi keçirilməlidir. Bu zaman məzmun deyil, davranış müzakirə olunur:

• “Bu gün aramızda ən çox kim bizi dinlədi?”
• “Hansı fikir sizin düşüncənizi tamamilə dəyişdi?”
• “Gələn dəfə bir-birimizi daha yaxşı necə dinləyə bilərik?”

Sokratik seminarlar ibtidai sinif müəllimi üçün ilk vaxtlar çətin və bir qədər “xaotik” görünə bilər. Uşaqlar susa, ya da hamısı birdən danışmaq istəyə bilər. Lakin bu metodun tətbiqi bir marafondur, sprint deyil.

Hər həftə keçirilən 20 dəqiqəlik kiçik bir seminar 4 ilin sonunda qarşınızda öz fikrini sübutlarla müdafiə edən, başqasının hüququna hörmət edən və ən əsası, öyrənməkdən zövq alan fərd çıxaracaq. Unutmayın ki, Sokratın dediyi kimi: “Təhsil bir qabı doldurmaq deyil, bir məşəli yandırmaqdır”. Sokratik seminarlar isə həmin məşəli alovlandıran ən parlaq qığılcımdır.

Zemfira Məmmədqızı