SİNİFDƏ “U” DÖNÜŞÜ
Sinif mühitinin təşkili təlim prosesinin keyfiyyətinə təsir edən əsas amillərdən biri hesab olunur. Bu mühitin ən mühüm elementlərindən biri isə şagirdlərin sinifdəki yeridir. Təhsil sahəsində aparılan bir çox araşdırmalar göstərir ki, partaların sinifdə necə yerləşdirilməsi şagirdlərin diqqətinə, davranışına, dərsdə iştirakına və əməkdaşlıq bacarıqlarına təsir göstərir. Lakin tədqiqatçılar bildirirlər ki, bütün dərslər üçün eyni oturma qaydası effektiv deyil. Yəni oturma planının effektivliyi dərsin məqsədindən, fəaliyyət növündən və şagirdlərin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Araşdırmalar göstərir ki, sinifdə partaların sıra şəklində yerləşdirilməsi şagirdlərin diqqətini qorumağa və onların dərsdən yayınma davranışlarının azalmasına kömək edir. Məsələn, Kanzas Universitetində (ABŞ) aparılan tədqiqatlara görə, müəllim mərkəzli izah və fərdi tapşırıqlar zamanı sıra düzülüşü şagirdlərin diqqətinin müəllimə yönəlməsini asanlaşdırır. Bu vəziyyətdə şagirdlər bir-biri ilə üz-üzə oturmadığı üçün diqqət yayındıran ünsiyyət azalır və tapşırıq üzərində iş müddəti artır. Tədqiqat nəticələrinə görə, partalarda oturan şagirdlər fikirlərini daha çox tapşırıq üzərində işləməyə yönəldirlər və dərsdən yayınma halları az müşahidə olunur. Buna görə də bu oturma modeli xüsusilə müəllim izahı və fərdi fəaliyyətlər zamanı səmərəli hesab edilir.
Məsələn, riyaziyyat dərsində yeni mövzu izah olunarkən şagirdlərin diqqətinin müəllimə yönəlməsi çox vacibdir. Bu halda sıra düzülüşü daha effektiv sayılır. Belə düzülüşdə müəllim bütün şagirdləri rahat müşahidə edə bilir və şagirdlər arasında lazımsız ünsiyyət azalır. Bununla belə, sıra düzülüşünün bir çatışmazlığı da var. Sinfin arxa hissəsində oturan şagirdlər bəzən müzakirələrə daha az qoşula və özlərini dərsdən uzaq hiss edə bilərlər.
Digər tərəfdən, müasir təhsil yanaşmaları şagirdlər arasında əməkdaşlığın və qarşılıqlı öyrənmənin vacibliyini vurğulayır. Bu məqsədlə qruplarla oturma qaydası geniş istifadə olunur. Bu modeldə partalar kiçik qruplar şəklində yerləşdirilir və şagirdlər üz-üzə otururlar. Araşdırmalar göstərir ki, qrup düzülüşü şagirdlərin fikir mübadiləsini və problemlərin birlikdə həll edilməsini asanlaşdırır. Bu tip oturma forması xüsusilə layihə işləri, beyin həmləsi və müzakirələr zamanı effektivdir.
Məsələn, tarix dərsində şagirdlərdən müəyyən bir hadisə haqqında qrup müzakirəsi aparmaq tələb olunursa, qrup düzülüşü daha səmərəli olur. Bu zaman şagirdlər müxtəlif fikirləri paylaşır, bir-birlərini dinləyir və nəticə çıxarırlar. Lakin qrup düzülüşündə şagirdlər arasında dərsdənkənar söhbətlər də arta bilər. Buna görə müəllim bu düzülüşdən istifadə edərkən tapşırıqları aydın şəkildə strukturlaşdırmalıdır.
Tədqiqatlarda diqqət çəkən digər bir model isə U şəkilli oturma qaydasıdır. Bu düzülüşdə partalar yarımdairə şəklində yerləşdirilir və şagirdlər həm müəllimi, həm də bir-birlərini görə bilirlər. Məsələn, Şimali Karolina Qrinsboro Universitetinin (ABŞ) tədqiqatçısı Robert J. Marksın apardığı araşdırmada müxtəlif oturma planları müqayisə edilib. Araşdırmanın nəticələrinə görə, U şəkilli düzülüş zamanı şagirdlərin müzakirələrdə iştirakı daha yüksək olub. Tədqiqatçı bunu şagirdlərin bir-birini və müəllimi daha rahat görməsi, həmçinin müzakirə mühitinin daha açıq və interaktiv olması ilə izah edir. Buna görə də U şəkilli düzülüş xüsusilə müzakirə və debat xarakterli dərslərdə daha səmərəli sayılır.
Məsələn, ədəbiyyat dərsində əsərin ideyaları haqqında ümumi müzakirə aparılarkən bu düzülüş çox effektivdir. Şagirdlər bir-birlərinin üzünü gördükləri üçün daha rahat fikir bildirir və müzakirəyə qoşulurlar. Eyni zamanda müəllim sinfin ortasında hərəkət edərək müzakirəni idarə edə bilir.
Sinifdə yalnız oturma qaydası deyil, həm də şagirdin oturduğu yer onun akademik nəticələrinə təsir göstərə bilər. Bu məsələ ilə bağlı aparılan elmi işlərdə sinifdəki fiziki yerləşmənin diqqət, iştirak və müəllimlə qarşılıqlı əlaqə kimi amillərlə sıx bağlı olduğu vurğulanır.
Məsələn, Tübingen Universitetinin (Almaniya) tədqiqatçısı M.Meissnerin tədqiqatında şagirdlərin sinifdə oturduğu yerlə akademik nəticələri arasındakı əlaqə təhlil edilib. Nəticələr göstərir ki, sinfin arxa hissəsində oturan şagirdlərin daha aşağı qiymət alma ehtimalı təxminən 25 faiz yüksəkdir. Bu hal müəllimlə fiziki məsafənin artması, dərs zamanı qarşılıqlı ünsiyyət imkanlarının azalması və diqqətin daha asan yayınması ilə əlaqələndirilir.
Bundan əlavə, sinfin ön hissəsində əyləşən şagirdlərin müəllimin izahını daha aydın eşitməsi, lövhəni rahat görməsi və dərs prosesinə daha fəal şəkildə qoşulması onların dərsə diqqətini artıran amillərdən hesab olunur. Bu səbəbdən bir çox pedaqoji yanaşmalarda sinif daxilində oturma yerlərinin məqsədli şəkildə və ya müəyyən aralıqlarla dəyişdirilməsi şagirdlərin dərsə cəlb olunmasını artıran praktik üsullardan biri kimi qiymətləndirilir. Bu nəticə müəllimlərin oturma planını təsadüfi deyil, məqsədyönlü şəkildə hazırlamasının vacibliyini göstərir. Məsələn, diqqəti tez yayınan və ya əlavə dəstəyə ehtiyacı olan şagirdləri müəllimə yaxın yerlərdə oturtmaq daha faydalı ola bilər.
Son illərdə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, ən effektiv yanaşma çevik oturma strategiyasıdır. Yəni müəllim eyni oturma planından bütün dərs boyu və ya bütün il ərzində istifadə etməməlidir. Dərsin məqsədindən asılı olaraq oturma planı dəyişdirilməlidir. Məsələn, dərsin əvvəlində müəllim yeni mövzunu izah edərkən sıra düzülüşündən, qrup müzakirələrində partaların qruplar şəklində, dərsin sonunda isə ümumi müzakirə üçün U şəkilli düzülüşdən istifadə edə bilər. Bu yanaşma həm fərdi öyrənməni, həm də əməkdaşlıq bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Pedaqoji təcrübə göstərir ki, sinif mühitinin düzgün qurulması şagirdlərin dərsə cəlb olunmasını artırır, onların ünsiyyət və əməkdaşlıq bacarıqlarının inkişafına müsbət təsir göstərir. Buna görə də sinifdə oturma planının seçilməsi yalnız texniki məsələ kimi deyil, təlim strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi nəzərə alınmalıdır.
